Norveç’in devlet destekli tüketici kurumu Norveç Tüketici Konseyi (Forbrukerrådet) teknoloji sektörünü hedef alan çarpıcı bir rapor yayımladı. Kurum, birçok teknoloji şirketinin kullanıcılar ürünü satın aldıktan sonra cihazların veya yazılımların performansını kasıtlı olarak düşürdüğünü iddia ediyor.
27 Şubat’ta yayımlanan 80 sayfalık rapora göre akıllı cihazlar, yazıcılar, video oyunları ve bağlantılı otomobiller bu uygulamadan en çok etkilenen ürün kategorileri arasında.
“Önce cezbediyorlar, sonra kötüleştiriyorlar”
Raporda bu süreç için internet kültüründe kullanılan “enshittification” kavramı kullanılıyor. Buna göre şirketler üç aşamalı bir strateji izliyor:
- Başlangıçta kullanıcıları çekmek için gerçekten iyi bir ürün veya hizmet sunuluyor.
- Ardından hizmet, iş ortakları ve şirket çıkarları için yavaş yavaş kötüleştiriliyor.
- Son aşamada ise hem kullanıcılar hem iş ortakları sıkıştırılarak kâr maksimize ediliyor.
Araştırmaya göre dijital ürünler bu döngüye özellikle açık çünkü satın alındıktan sonra bile yazılım güncellemeleriyle cihazların özellikleri uzaktan değiştirilebiliyor.
Güncellemelerle özellik kaybı yaşatılıyor
Raporda dikkat çekilen bazı örnekler şöyle:
- Yazılım güncellemesiyle arabanın bazı özelliklerinin kısıtlanması
- Akıllı ev cihazlarının zamanla özellik kaybetmesi veya abonelik gerektirmesi
- Yazıcı kartuşları üzerinden kullanıcıların markaya bağımlı hâle getirilmesi Eskiden tek seferlik satın alınan video oyunlarının reklamlar ve sanal para sistemleriyle sürekli gelir modeline dönüştürülmesi
Avrupa’da yeni düzenlemeler yolda
Norveçli tüketici kuruluşu ayrıca Avrupa Birliği’ne çağrıda bulundu. Temmuz ayında yürürlüğe girecek “Tamir Hakkı” (Right to Repair) düzenlemesinin üreticilerin cihazları üçüncü taraflar tarafından onarılmasını engellemesini zorlaştırması bekleniyor.
Kuruluş ve 28 farklı sivil toplum örgütü, AB’nin teknoloji şirketlerini daha sıkı denetlemesini isterken 2026’da gündeme gelmesi beklenen “Dijital Adalet Yasası”nın da karanlık tasarım yöntemleri, bağımlılık yaratan uygulamalar ve tüketici aleyhine kişiselleştirme gibi konuları hedef alacağını belirtiyor.
